SR
← On Watchfulness and the Guarding of the Heart/Book 1 · Λόγος για τη νήψη και τη φύλαξη της καρδιάς
Chapter 16NikephorosNepsis.1.16

Λόγος για τη νήψη και τη φύλαξη της καρδιάς

The Inquiry About Spiritual Work

The disciple poses the question about the spiritual work that frees the soul and joins it to God, admitting their lack of initiation into attention.

Question: From this writing, we learn what the practice of those who pleased the Lord was, and that there's a certain spiritual work that quickly frees the soul from the passions and joins it to the love of God—and that this is required of everyone who has become a soldier of Christ. About these things we don't doubt; we're fully convinced.✦1 But we're asking to learn what attention is, and by what means someone is counted worthy to attain it.2 For we're completely uninitiated in this matter.

Answer in Christ's Name

The teacher begins his response by invoking Christ and promising to explain what attention is and how it can be attained.

Answer: In the name of our Lord Jesus Christ, who said, "Without me you can do nothing," and after calling on Him as helper and coworker, I will try as best I can to show you what attention is and how, God willing, it can be achieved.✦

What the Saints Have Called Attention

The teacher lists the various names the saints have given to attention—guarding of the mind, watchfulness, stillness—and then defines attention as a mark of repentance, release from sin, and certainty of forgiveness.

Attention, some of the Saints have said, is the guarding of the mind; others, the guarding of the heart; others called it watchfulness, others stillness of the mind, and others put it still another way.3 All of these mean one and the same thing. Just as when someone says bread, a piece, and a bite, think the same way about these. Learn now with precision what attention is and what its distinctive marks are. Attention is a mark of true repentance. Attention is the raising up of the soul, hatred of the world, and its return to God. Attention is the rejection of sin and the restoration of virtue. Attention is unreserved certainty of the forgiveness of our sins.

Attention: Foundation of Contemplation and Virtue

Attention is described as the beginning of contemplation, stillness of soul, and the cause of faith, hope, and love, linked to embracing trials with trust in God.

Attention is the beginning of contemplation—or rather the foundation of contemplation—because through it God comes down and appears to the mind. Attention is the mind's freedom from disturbance—or rather the stillness of the soul—given to it as a prize by the mercy of God.4 Attention is the putting away of distracting thoughts, the palace of the remembrance of God, the treasury of patience for the trials that are coming.5 Attention is the cause of faith, hope, and love.✦ For if someone doesn't believe, they won't accept the sorrows that are coming; and if they don't accept them with joy, they won't say to the Lord, "You are my helper and my refuge"; and if they don't have the Most High as their refuge, they won't take His love to heart.

The Need for a Guide

The teacher explains that most people require a spiritual guide to learn attention, because only rare souls receive it directly from God through labor and faith.

So this greatest of all achievements is something most people—or even all of them—mainly acquire through teaching. People who received it from God through the intensity of their labor and the fervor of their faith, without anyone else's instruction, are rare—but what is rare is not the rule. That's why we must seek a guide who won't fall into delusion, so that under his guidance we can be taught and corrected in the right-hand and left-hand deviations of attention—I mean the deficiencies and excesses the evil one introduces—so that he can explain them to us based on what he himself has suffered and been tested by, and point out this path of the mind so that no doubt remains for us, and we can walk it with ease.67

If No Guide Is Found: A Method through the Breath

The teacher advises that if a guide cannot be found, one should call on God with humility and then gives a physiological explanation of breathing as a preparation for the mental practice of entering the heart.

If you don't have a guide, you must seek one persistently. But if you don't find one, then, after calling on God and pleading with Him with a broken spirit, tears, and freedom from possessions, do what I'll tell you.8 You know that what we breathe is ordinary air, and that we expel it for no other purpose than for the heart, because the heart is the cause of the body's life and warmth.9 That is, the heart draws the air of breathing toward itself as a means to carry some of its heat outward through exhalation, so that it can keep its proper temperature. The agent—or rather the servant—of this function is the lung, which the Creator made with a porous structure so that, like a bellows, it can draw the air in and push it out without difficulty. So through breathing the heart is cooled as it sheds heat, and it carries out this function without fail, to which it has been appointed for the preservation of life.

Entering the Heart with the Mind

The teacher describes the method of sending the mind down into the heart with the breath, the joy that follows, and the need to train the mind to remain there, for the kingdom of heaven is within.

So then, once you've sat down and gathered your mind, send it along the breathing path that begins at the nose and carries the air to the heart; and urge your mind on and force it to go down into the heart together with the inhaled air. And once it has entered there, what follows will no longer be without gladness and joy. Just as a man who has been far away from home, when he returns, hardly knows what to do for joy at being found worthy to meet his children and his wife, so too the mind, when it is united with the soul, is filled with unspeakable delight and gladness.10 So then, brother, train your mind not to leave there too quickly. At first it is deeply distressed by being shut in and confined there; but once it grows used to it, it can no longer bear to wander about outside. For the kingdom of heaven is within us, and as the mind contemplates it there and pursues it through pure prayer, it comes to regard everything outside as loathsome and hateful.

The Unceasing Prayer of the Heart

The teacher instructs that once the mind enters the heart, it must ceaselessly pray 'Lord Jesus Christ, Son of God, have mercy on me,' which makes it invincible and increases love for God.

So then, if on the first attempt you enter with your mind into the place of the heart that I pointed out to you, give thanks and glorify God, leap for joy, and keep at this work forever. This is what will teach you the things you don't know.11 You also need to learn this: when your mind is there, it must not fall silent or sit idle, but must have as its work and unceasing meditation, "Lord Jesus Christ, Son of God, have mercy on me," and never stop it. For this keeps the mind gathered, makes it invincible and unassailable against the enemy's attacks, and day by day increases its love and longing for God.

An Alternative Approach: The Interior Cry

For those who cannot enter the heart directly, the teacher offers a method: focus the rational faculty in the chest on the Jesus Prayer until the heart opens, bringing attention and all virtues.

But if again, brother, despite your intense efforts, you still cannot enter the region of the heart as I described to you, do what I tell you now, and with God's help you will find what you're seeking. You know that the rational part of every human soul is located in the chest.12 There, inside the chest, even when the lips are silent, we speak and think and compose prayers and psalms and other things. So strip every thought from the rational faculty — you can, if you want to — and give it this: "Lord Jesus Christ, Son of God, have mercy on me."13 And compel it to cry this out inwardly at all times, instead of any other thought. If you keep at this for a good while, the entrance of the heart will without a doubt be opened to you through it as well, just as we have written and just as we ourselves have learned from experience. And what's more, together with the long-desired and delightful attention, the whole company of the virtues will come to you as well: love, joy, peace, and the rest.✦14 These will fulfill all your petitions by the grace of Jesus Christ our Lord.15

Doxology

The teacher concludes with a doxology to Christ, together with the Father and the Holy Spirit, ending with 'Amen.'

To Him, together with the Father and the Holy Spirit, belong glory, power, honor, and worship, both now and always and for all ages. Amen.

Read the original Greek

Ερώτηση: Από αυτό το σύγγραμμα μαθαίνομε ποια ήταν η πρακτική εκείνων που ευαρέστησαν τον Κύριο και ότι υπάρχει κάποια εργασία πνευματική, η οποία ελευθερώνει γρήγορα την ψυχή από τα πάθη και την συνδέει με την αγάπη του Θεού, η οποία είναι υποχρεωτική σε καθέναν που έγινε στρατιώτης του Χριστού· σ’ αυτά δεν αμφιβάλλομε, αλλά έχομε πεισθεί τελείως. Παρακαλούμε όμως να μάθομε τι είναι προσοχή και με ποιον τρόπο αξιώνεται κανείς να την επιτύχει. Γιατί είμαστε ολότελα αμύητοι σ’ αυτό το πράγμα.

Απόκριση: Στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού που είπε: «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτε», κι αφού Τον επικαλεστώ ως βοηθό και συνεργό, θα προσπαθήσω κατά τη δύναμή μου να σας παρουσιάσω τι είναι προσοχή και πώς αυτή, Θεού θέλοντος, μπορεί να κατορθωθεί.

Η προσοχή, είπαν μερικοί Άγιοι, είναι φύλαξη του νου· άλλοι, φύλαξη της καρδιάς· άλλοι την είπαν νήψη, άλλοι νοερή ησυχία και άλλοι αλλιώς. Όλα αυτά σημαίνουν ένα και το αυτό. Όπως όταν πει κανείς ψωμί, κομμάτι και μπουκιά, έτσι σκέψου και γι’ αυτά. Μάθε τώρα με ακρίβεια τι είναι προσοχή και ποια είναι τα ιδιώματα της. Η προσοχή είναι γνώρισμα της αληθινής μετάνοιας. Η προσοχή είναι ανόρθωση της ψυχής, μίσος του κόσμου και επιστροφή της στο Θεό. Η προσοχή είναι αποδοκιμασία της αμαρτίας και επαναφορά της αρετής. Η προσοχή είναι ανεπιφύλακτη βεβαιότητα για τη συγχώρηση των αμαρτιών μας.

Η προσοχή είναι η αρχή της θεωρίας, ή μάλλον η βάση της θεωρίας, γιατί μέσω αυτής ο Θεός συγκαταβαίνει κι εμφανίζεται στο νου. Η προσοχή είναι αταραξία του νου, ή μάλλον ακινησία της ψυχής, που της δόθηκε ως βραβείο από το έλεος του Θεού. Η προσοχή είναι κατάργηση των λογισμών, ανάκτορο της μνήμης του Θεού, θησαυροφυλάκιο της υπομονής των επερχομένων δοκιμασιών. Η προσοχή είναι αιτία της πίστεως, της ελπίδας και της αγάπης. Γιατί αν κανείς δεν πιστέψει, δε θα δεχτεί τα επερχόμενα λυπηρά· κι αν δεν τα δεχτεί με χαρά, δε θα πει στον Κύριο: «Είσαι βοηθός μου και καταφύγιο μου»· κι αν δεν έχει καταφύγιό του τον Ύψιστο, δε θα ενστερνιστεί την αγάπη Του.

Αυτό λοιπόν το μέγιστο των μεγίστων κατόρθωμα, οι περισσότεροι, ή και όλοι, το αποκτούν κυρίως με τη διδασκαλία. Γιατί σπανίζουν εκείνοι που χωρίς διδαχή άλλου, με την ένταση της εργασίας τους και τη θέρμη της πίστεως, το έλαβαν από το Θεό· μα το σπάνιο δεν είναι νόμος. Γι’ αυτό πρέπει ν’ αναζητήσομε οδηγό που δε θα πέφτει σε πλάνη, ώστε με την καθοδήγησή του να διδασκόμαστε και να διορθωνόμαστε στις δεξιές και τις αριστερές μεταπτώσεις της προσοχής, εννοώ τις ελλείψεις και τις υπερβολές που εισάγει ο πονηρός· να μας τις φανερώνει σύμφωνα με όσα έπαθε και δοκιμάστηκε ο ίδιος, και να μας υποδεικνύει τη νοητή αυτή οδό ώστε να μη μας μένει αμφιβολία, κι έτσι να την βαδίζομε με ευκολία.

Αν δεν έχεις οδηγό, πρέπει να τον αναζητάς με επιμονή. Αν όμως δε βρίσκεις, τότε αφού επικαλεστείς το Θεό και Τον ικετεύσεις με συντριβή πνεύματος και δάκρυα και ακτημοσύνη, κάνε αυτό που θα σου πω. Γνωρίζεις ότι αυτό που αναπνέομε είναι ο κοινός αέρας, και τον εκπνέομε όχι για άλλο τίποτε, παρά για την καρδιά, γιατί αυτή είναι η αιτία της ζωής και της θερμότητας του σώματος. Η καρδιά, δηλαδή, φέρνει προς τον εαυτό της τον αέρα της αναπνοής ως ένα μέσο που θα μεταφέρει έξω, με την εκπνοή, μέρος της θερμότητας της, ώστε η ίδια να διατηρεί τη σωστή θερμοκρασία. Αίτιος, ή μάλλον υπηρέτης αυτής της λειτουργίας είναι ο πνεύμονας, που τον έκανε ο Δημιουργός με αραιή δομή ώστε σαν ένα φυσερό να εισάγει και να εξάγει χωρίς δυσκολία τον αέρα. Έτσι η καρδιά με την αναπνοή ψύχεται, αποβάλλοντας θερμότητα, και επιτελεί απαράβατα αυτή τη λειτουργία, στην οποία έχει οριστεί για τη διατήρηση της ζωής.

Εσύ, λοιπόν, αφού καθίσεις και συγκεντρώσεις το νου σου, πέρασε τον στην αναπνευστική οδό που αρχίζει από τη μύτη και οδηγεί τον αέρα στην καρδιά· και ώθησε το νου σου κι ανάγκασε τον να κατεβεί μαζί με τον εισπνεόμενο αέρα στην καρδιά. Κι όταν εισέλθει εκεί, τα μετέπειτα δεν θα είναι πλέον χωρίς ευφροσύνη και χαρά. Όπως δηλαδή ένας άνδρας που είχε απουσιάσει μακριά από το σπίτι του, όταν επιστρέψει, δεν ξέρει τι κάνει απ’ τη χαρά του που αξιώθηκε να συναντήσει τα παιδιά του και τη γυναίκα του, έτσι και ο νους όταν ενωθεί με την ψυχή, γεμίζει από ανείπωτη ηδονή και ευφροσύνη. Λοιπόν, αδελφέ, συνήθισε το νου σου να μη βγαίνει γρήγορα από εκεί. Στην αρχή στενοχωρείται πάρα πολύ από το εκεί κλείσιμο και τον περιορισμό· όταν όμως συνηθίσει, δεν ανέχεται πια να περιφέρεται έξω. Γιατί η βασιλεία των ουρανών είναι μέσα μας, και καθώς ο νους την παρατηρεί εκεί και με την καθαρή προσευχή την επιδιώκει, νομίζει βδελυρά και μισητά όλα τα έξω.

Αν λοιπόν με την πρώτη προσπάθεια εισέλθεις με το νου σου στον καρδιακό τόπο που σου υπέδειξα, ευχαρίστησε και δόξασε το Θεό, και σκίρτησε και εξακολούθησε αυτή την εργασία για πάντα. Αυτή είναι που θα σε διδάξει εκείνα που δε γνωρίζεις. Πρέπει ακόμη να μάθεις και τούτο· όταν ο νους σου βρίσκεται εκεί, να μη σιωπά και να μην κάθεται αργός, αλλά να έχει ως έργο και ακατάπαυστη μελέτη του το «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησον με», και να μην το σταματά ποτέ. Γιατί αυτό διατηρεί το νου συγκεντρωμένο, τον αναδεικνύει ανίκητο και απρόσβλητο κατά τις επιθέσεις του εχθρού και του αυξάνει καθημερινά την αγάπη και τον πόθο του Θεού.

Αν πάλι, αδελφέ, παρά τις εντατικές σου προσπάθειες, δεν μπορείς να εισέλθεις στην περιοχή της καρδίας καθώς σου περιέγραψα, κάνε αυτό που σου λέω τώρα, και με τη βοήθεια του Θεού θα βρεις ότι ζητάς. Γνωρίζεις ότι το λογιστικό μέρος της ψυχής κάθε ανθρώπου βρίσκεται στο στήθος. Εκεί, μέσα στο στήθος, και όταν σωπαίνουν τα χείλη, μιλάμε και σκεπτόμαστε και συνθέτομε προσευχές και ψαλμούς και άλλα. Αφαίρεσε λοιπόν από το λογιστικό κάθε λογισμό —μπορείς, αν θέλεις—, και δώσε σ’ αυτό το «Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησον με». Και ανάγκασε το να φωνάζει εσωτερικά πάντοτε αυτό αντί οποιαδήποτε άλλη έννοια. Αν αυτό το τηρήσεις γι’ αρκετό καιρό, αναμφίβολα θα σου ανοιχτεί μέσω αυτού και η καρδιακή είσοδος, όπως έχομε γράψει και όπως κι εμείς από την πείρα έχομε μάθει. Κι ακόμη, θα έρθει σε σένα, μαζί με την πολυπόθητη και τερπνή προσοχή, κι όλη η χορεία των αρετών, αγάπη, χαρά, ειρήνη κλπ. , που θα ικανοποιήσουν όλα τα αιτήματά σου με τη χάρη του Ιησού Χριστού, του Κυρίου μας.

Σ’ Αυτόν, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα, η εξουσία, η τιμή και η προσκύνηση, και τώρα και πάντοτε και σ’ όλους τους αιώνες. Αμήν.

Scripture echoes

  1. ↩2Tim.2.3 — Share in suffering as a good soldier of Christ Jesus.
  2. ↩John.15.5 — I am the vine; you are the branches. The one who abides in me, and I in him, this one bears much fruit; for apart from me you can do nothing.
  3. ↩1Cor.13.13 — And now faith, hope, and love remain, these three; but the greatest of these is love.
  4. ↩Gal.5.22 — But the fruit of the Spirit is love, joy, peace, patience, kindness, goodness, faithfulness,

Notes

  1. 1 ↩The feminine relative η οποία is obligatory could attach either to the spiritual work (εργασία) or to the love of God (ἀγάπη). Rendered as modifying the spiritual work, which fits the instructional context; the love-of-God reading remains possible.
  2. 2 ↩προσοχή is the hesychastic technical term for interior attention/watchfulness of the mind; rendered “attention” to stay plain while preserving the practice-name. αξιώνεται: passive of worthiness/granting—“is counted worthy” preferred over a looser “can manage to.”
  3. 3 ↩Greek νήψη is the technical hesychast term usually rendered watchfulness (nepsis); νοερή ησυχία is noetic/inner stillness (hesychia of the mind).
  4. 4 ↩ακινησία τῆς ψυχῆς rendered as 'stillness of the soul' (hesychastic immobility/rest), not physical inertness.
  5. 5 ↩λογισμοί rendered as 'distracting thoughts' (ascetical logismoi), not mere reasoning.
  6. 6 ↩«δεξιές και αριστερές μεταπτώσεις» keeps the hesychast pairing of right-hand and left-hand deviations (excess and deficiency); the sentence itself glosses them as the deficiencies and excesses the evil one introduces.
  7. 7 ↩«νοητή… οδός» rendered as “path of the mind” (noetic path of the nous); alternatives “noetic path” or “intelligible path” would also be faithful.
  8. 8 ↩Monastic technical term for non-possession / voluntary poverty; rendered as 'freedom from possessions' to keep plain English without losing the ascetical sense.
  9. 9 ↩Source names exhalation specifically; the next sentence clarifies the full respiratory cycle as serving the heart's temperature. Translation keeps the source wording rather than smoothing it into generic 'breathing'.
  10. 10 ↩ηδονή is rendered "delight" for spiritual pleasure, not sensual desire; in this hesychast context it names the mind's joy when reunited interiorly with the soul.
  11. 11 ↩Αυτή (feminine) most naturally points back to εργασία, 'this work/practice,' in s1—the sustained interior labor of keeping the mind in the heart—not to a person.
  12. 12 ↩λογιστικό μέρος: the rational/discursive faculty of the soul in patristic and hesychast psychology, not mere 'logic' or 'intellect' in the modern academic sense.
  13. 13 ↩λογισμό: in ascetical Greek, a 'thought' that may be ordinary discursive content or an intrusive mental image; rendered here as 'thought' rather than 'temptation' to avoid over-specifying.
  14. 14 ↩προσοχή is a technical hesychast term for interior attention/watchfulness; rendered 'attention' to keep the ascetical sense without over-paraphrasing.
  15. 15 ↩Source sentence begins with a comma and relative που, continuing s7; rendered as an independent English sentence with 'These' supplying the antecedent (the virtues/attention).

On Watchfulness and the Guarding of the Heart companion

A daily portion of stillness

Chosen Portion delivers one short contemplative reading and a guided moment of silence each day — the ascent, one step at a time.

Chosen Portion is the paced doorway into this collection: it portions the dense mystical treatises into one daily reading plus guided silence, exactly as the 14-day plan teaches.

  • Daily bite-sized excerpts from the contemplative classics, never a wall of text
  • A built-in timed stillness practice that grows from 2 minutes to 10
  • Gentle progression through the tradition — the app remembers where you are on the ascent
Chosen Portion — Daily Prayer (free iOS app) →